Czym jest kortyzol?

Czym jest kortyzol i dlaczego organizm go produkuje?

Hormon kortyzol jest częścią układu regulacyjnego nazywanego osią podwzgórze – przysadka – nadnercza. Podwzgórze wysyła sygnał do przysadki, która uwalnia hormon ACTH. Ten z kolei stymuluje nadnercza do produkcji kortyzolu.

Organizm produkuje go, aby móc:

• zapewnić wystarczającą ilość energii między posiłkami i podczas obciążenia,

• reagować na stres psychiczny i fizyczny,

• utrzymywać ciśnienie krwi i funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego,

• regulować odpowiedź zapalną i immunologiczną,

• dostosować metabolizm do choroby, urazu lub intensywnej aktywności fizycznej.

Produkcja kortyzolu naturalnie zmienia się w ciągu dnia. Jego poziom zaczyna wzrastać w ostatnich godzinach snu, najwyższy jest zwykle rano i stopniowo spada. Najniższe wartości zazwyczaj odnotowuje się późnym wieczorem lub około północy.

Jak kortyzol wpływa na organizm?

Kortyzol wpływa jednocześnie na wiele narządów i procesów metabolicznych. Do jego głównych działań należą:

• Zwiększanie dostępności energii: Wspiera produkcję glukozy w wątrobie, aby mózg i mięśnie miały wystarczającą ilość paliwa podczas obciążenia.

• Regulacja metabolizmu: Wpływa na wykorzystywanie węglowodanów, tłuszczów i białek.

• Utrzymywanie ciśnienia krwi: Pomaga naczyniom krwionośnym odpowiednio reagować na inne hormony.

• Kontrola stanu zapalnego: Hamuje nadmierną odpowiedź zapalną i immunologiczną.

• Reakcja na obciążenie: Pomaga organizmowi radzić sobie z chorobą, urazem, intensywnym treningiem lub presją psychiczną.

• Rytm dobowy: Współpracuje z zegarem biologicznym i wspiera poranną czujność.

Krótkotrwały wzrost poziomu kortyzolu jest normalną i pożyteczną reakcją. Niepożądana może być zwłaszcza jego długotrwała nadprodukcja lub zaburzenie naturalnego rytmu dobowego.

Jaki jest związek kortyzolu ze stresem?

W sytuacji stresowej mózg aktywuje oś podwzgórze – przysadka – nadnercza i zwiększa się produkcja kortyzolu. Organizm szybko udostępnia w ten sposób energię i tymczasowo nadaje priorytet procesom potrzebnym do poradzenia sobie z obciążeniem.

Poziom kortyzolu może wzrosnąć przy:

• napięciu psychicznym i niedoborze snu,

• chorobie, gorączce lub urazie,

• wymagającym lub długim treningu,

• niskiej podaży energii i dłuższym głodzeniu,

• zabiegu operacyjnym lub innym stresie fizycznym.

Jednorazowo podwyższony poziom kortyzolu nie musi więc oznaczać choroby. Po ustąpieniu obciążenia jego poziom powinien stopniowo się unormować dzięki sprzężeniu zwrotnemu.

Przy długotrwałym stresie rytm dobowy kortyzolu może zostać zaburzony, na przykład jego wieczorny spadek. Może to wiązać się z gorszym snem, zmęczeniem lub problemami metabolicznymi. Same objawy nie wystarczają jednak do określenia poziomu hormonu – konieczne jest badanie laboratoryjne.

Jakie są prawidłowe wartości kortyzolu?

Kortyzol można badać we krwi, ślinie lub w dobowej zbiórce moczu. Wynik zależy od czasu pobrania próbki, zastosowanej metody, wieku, leków i stanu zdrowia.

Orientacyjne wartości kortyzolu całkowitego we krwi u osoby dorosłej mogą wynosić:

• rano: około 7 do 25 µg/dl, czyli około 193 do 690 nmol/l,

• po południu: około 2 do 14 µg/dl, czyli około 55 do 386 nmol/l.

Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami. Dlatego zawsze należy porównywać wynik z wartościami podanymi na konkretnym raporcie laboratoryjnym.

Jedno przypadkowe pobranie próbki nie musi dostarczyć wystarczających informacji. Przy podejrzeniu zaburzenia hormonalnego lekarz może zalecić ponowne poranne pobranie próbki, wieczorne badanie kortyzolu w ślinie, badanie moczu lub test stymulacyjny albo supresyjny.

Wysoki kortyzol: Jakie mogą być jego przyczyny i objawy?

Wysoki poziom kortyzolu może być tymczasową reakcją na stres, intensywne ćwiczenia, niedobór snu lub chorobę. Na wynik mogą wpływać również ciąża, estrogeny i niektóre leki.

Długotrwale podwyższony poziom może wiązać się ze stosowaniem leków kortykosteroidowych lub ze zwiększoną produkcją ACTH albo kortyzolu. Przewlekły nadmiar kortyzolu określa się jako zespół Cushinga.

Do możliwych objawów należą:

• przybieranie na wadze, zwłaszcza w okolicy brzucha i twarzy,

• cieńsze kończyny i osłabienie mięśni,

• wyższe ciśnienie krwi i poziom glukozy,

• łatwe powstawanie siniaków i wolniejsze gojenie,

• szerokie fioletowe rozstępy,

• zaburzenia snu, nastroju lub cyklu miesiączkowego,

• obniżona gęstość kości.

Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla wysokiego poziomu kortyzolu. Dlatego nie można postawić diagnozy na podstawie wyglądu, poczucia stresu ani jednego wyniku badania krwi.

Niski kortyzol: Co może oznaczać jego obniżony poziom?

Niski poziom kortyzolu może wystąpić przy uszkodzeniu nadnerczy, niedostatecznej produkcji ACTH w przysadce lub zaburzeniu funkcjonowania podwzgórza. Częstą przyczyną jest również nagłe odstawienie leków kortykosteroidowych po dłuższym stosowaniu.

Możliwe objawy obniżonego poziomu obejmują:

• długotrwałe zmęczenie i osłabienie mięśni,

• brak apetytu i utratę masy ciała,

• niskie ciśnienie krwi, zawroty głowy lub omdlenia,

• nudności, bóle brzucha lub biegunkę,

• niski poziom glukozy,

• zwiększoną ochotę na słone potrawy.

W chorobie Addisona może pojawić się również ciemnienie skóry. Znaczne osłabienie, wymioty, odwodnienie, splątanie lub gwałtowny spadek ciśnienia krwi mogą sygnalizować ostry przełom nadnerczowy, który wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej.

Źródła